سيد صادق سجادى
16
تاريخ برمكيان ( فارسى )
آغازين اكرام الناس آن را از تأليفات برنى قلمداد كردهاند و كسانى نيز بعدا به همين استناد كرده و كتاب را تأليف برنى دانستهاند . از همين نكته مىتوان استنباط ديگرى كرد كه مؤيدى هم براى آن يافت مىشود و آن اينكه احتمالا مراد از تأليف ، جمع ميان ترجمهها باشد . با آنكه ضياء الدين برنى ترجمهء خويش را روانتر و درستتر دانسته و خوانندگان را به داورى خوانده « 1 » ، ولى به نظر مىرسد كه وى تنها به تحرير و تهذيب متون مترجم كهنتر پرداخته يعنى ترجمههاى هروى و لابرى را به هم آميخته و از كتاب امام قفال نيز مطالبى بدان افزوده و كتابى فراهم آورده و به خود نسبت داده است « 2 » . اين احتمال را دو نكته تأييد مىكند : اول آنكه در مواضعى از ترجمهء منسوب به برنى ، از لابرى به گونهاى ياد و نقل شده ، چنان كه گويى بعضى داستانها را برنى مستقيما از زبان او آورده در حالى كه هيچ دليلى ندارد مترجم در متن مترجم از خود به اين شكل ياد كند . دوم آنكه در پايان داستان على بن عيسى ماهان كه مردم خراسان را غارتيده و اموال بسيار به هارون فرستاده بوده آمده : « تا امروز كه صد و پنجاه سال از آن [ انقراض برامكه ] بگذشته است . . . » . اين عبارت بىگمان از آن مترجم و به اقرب احتمال از محمد بن حسين بن عمر هروى و مربوط به نيمهء اول سدهء 4 هجرى يعنى عصر سامانيان است و نمىتواند از خود برنى بوده باشد . شايد به همين قياس بتوان گفت كه اطلاق « مؤلف » بر عبد الله لابرى نيز از همين باب است . يعنى ترجمه هروى را داشته و ديده و ترجمهء خود را با آن تكميل و تهذيب كرده است . پيش از اين اشاره كرديم كه سه نسخهء موجود از روايات ابن غسان به سبب بعضى اختلافها ، بويژه ميان نسخهء پطرزبورگ و دو نسخهء ديگر ، در واقع سه تحرير از يك اثر به شمار مىروند . اينك با مقايسهء اين نسخهها با تاريخ ( اخبار ) برامكه چاپ شادروان قريب معلوم مىشود كه بخشى از اين اثر اخير نيز تحرير يا ترجمهء ديگرى از همان اثر ، و بخش ديگر دنبالهء آن است . دلايل ما اينهاست : اول آنكه اين كتاب نيز مشتمل بر روايات ابن غسان است كه از او با عنوان « مصنف اخبار آل برمك » ياد شده ؛ دوم آنكه برخى روايات اين كتاب بطور كلى شبيه روايات اخبار برمكيان است جز آنكه در بعضى جزئيات با آن متفاوت است و كاست و فزودهايى در هر دو ديده مىشود . مثلا در تاريخ
--> ( 1 ) . نسخه لاهور ، برگ 4 ب ، اكرام ، ص 5 . ( 2 ) . نيز مقايسه كنيد با مايل هروى ، مقدمه اخبار آل برمك ، ص « د » .